Ole Bull i Amerika

(Artikkel, 1916)

Av Hallvard Bergh

I.
      I sine seinare aar treivst Ole Bull utifraa vel i Amerika, vissa i Madison, Wisconsin, den vene hovudstaden som er lagd uppetter fleire sla'ar og med stortingsbygnaden paa toppen. Fire fagre smaasjøar gjev landskapet eit spelande liv. Store norske nybygder breider seg til alle leider, helst nokolite langt ifraa byen.
      Hjaa landsmennene hans gjekk det tal-lause sogur um han. Sumt var sant, men sumt var visst berre uppdikt. Men alle peika paa det same: at ingen nordmann i Amerika var so høgt vyrd som Ole Bull.
      Eg var just i dei kløkke aara daa hjarta lengtar etter gudar, difor fall det lett for meg aa sanka paa sogur som synte baade meg og andre at han var den rette Tor med hamaren for oss norske her dette framande landet.
      Ein dag eg hadde overhøyring med masjons­ungdomen, las me um sylvsmedane i Effesus som hadde havt store muner med aa gjera "Dianatemplet taa sylv". Men daa Paulus hadde preika der ei tid og sagt folket fyre med at "dei inkje er gudar, dei som er gjorde med hender", so miste sylvsmedane denne innkoma. Dei hissa daa upp aalmenningen som strøymde aat teatret og skreik og gaula:
      "Stor er Diana i Effesus!"
      Eg laut smila. Denne soga høvde paa meg og grannane mine. I vaart hjarta hadde visseleg Ole Bull so fint eit rom og stod i likso stor vyrdnad hjaa oss, som Diana hjaa det aalmenne folk i Effesus. Me nytte alle høve til aa syngja hans pris. 
      De som les dette, skynar det kanhenda berre so maateleg. Men naar ein er ung og attpaa buande i utlandet, daa bli hjarta og hug 50 forsvoltne etter norske avgudar. Det er reint ut ein lette, naar det finst nokon som einhugheilt torer lyfta upp paa altaren.
      For spelet og tonane sine hadde Ole Bull vorte namnspurd over fire heimsluter.
      Ole Bull var egte norsk til bein og merg, og jamvel byrg av di han var ætta fraa vikinglandet. Ole Bull hadde gjort det norske namnet æra og elska Amerika over.
      Ole Bull var 64 aar, men likevel so høg og rak som ein indian - ein viking skulde eg ha sagt, ja han kunde enno reknast for ei mynster paa ein spræk nordmann. Longfellow, den største diktaren Amerika aatte, kalla honom "the fair Apollo of the North" - den fagre Apollo fraa Nordlandi; i Tales of a Wayside Inn hadde han eit fint dikt um honom.
      Naar me sanka med alt, laut inkje daa me norsk-amerikanarar halda honom for vaar gildaste jupiter tonans, det er Tor med hamaran.
      Han heldt koncertar i Madison. Byfolk og bønder, norske og framande, var like øre etter aa høyra og sjaa denne makalause trollmannen. Dyrt var det, og so mykje folk at ein mest inkje visste koss ein skulde sleppa inn. Etter kvart musikkstykke var det ei klapping som seint vilde stillna. Fagningi stod under taket. Nokre gonger slo han over i ein norsk springar eller halling. Dei norske hadde kviksylv i føtene og trampa takti. Dei orka kje la dette vera. Men braatt slo han over i noko anna. Og det vart stillt og kurt som i kyrkja. Desse faae kavnorske tonane tok me norske likevel som ei sergaava til oss. Det vart som ein slag frimurarskap millom oss og kunstnaren. Dei andre undrast inkje paa detta. Ogso for dei var koncerten eit storhende - ugløymande, ei minne-kjelde, ein Iduns­brunn som alle kunde drikka av so lenge dei livde.
      Fagnaden hadde stillna, eldhugen slokna, koncerten slutta, og alle dei blide andliti var burte. Salen laag tom; einast ein tvo tri uppsynsmenner gjekk vala. Dei skulde sløkkja ljoskrunune og læsa dørene. Men Ole Bull var inkje plent reidug. Han laut gøyma vel den vidspurde fela og den likso namngjetne lange bogen. Dei laut daa eingong bli rett lagde, og samsvallet med dei nokre høgherrane kunde daa visst inkje bli varande til ljosan dag.
      Men Ole Bull gav seg meir enn god tid, endaa han saag ut til aa vera annsam. Han svalla og svora; no og daa smilte han, men mest umerkande; han gjorde munnen liten, la hovudet litevetta paa skakke, og lydde so naudende vel etter det hine saj han trippa og trøka burt aat skrinet og vilde lagt fela ned, men hugsa paa noko som fyrst laut svarast paa eller spyrjast etter.
      Ein maa kje meina det var nokon ordflaum. Var det likt seg! Samsvallet laga seg inkje soleis. Alt var eileine so vyrdelegt, ærugt, finfint. Ender og gong gjorde han ein liten slett paa nakken. Det store sylvgraae haaret laag som eit røyve kring det velskapte hovudet, og var noko langvore, inkje so langt likevel som surne nedanlandske tonemeistrar brukar aa ha det. Hadde han krulla det? Nei nei. Det var inkje eingong slettstroke. Lurvut? Nei, inkje det heller. Det var inkje noko slag jaal, skal eg segja dykk.
      Ein kunde augnefara heile karen fraa ilk aat kvervel: du vart inkje stird paa den tingen du kunde peika paa
            "Til lags aat alle kan ingen vera,
            det er no gamalt og vil so vera",
      segjar diktaren. Koma aat Ole Bull, heile hans aatferd, var no lei utan klander. Alt var som det skulde naar det var høvelegt og velskapt. Jamvel dessa noko trippande stig i svara i hop med det andre.
      Nokre aar seinare var eg paa fleire av konsertane hans. Eg var ogso med i eit stort fylgje, som møtte paa jarnvegsstasjonen, sp'ente hestane fraa vogni hans og drog han med hurra-skrik og glederop radt aat hotellet. Eg var med i eit storgjestebod som ein by i Vesten gjorde for han, og eg høyrde han svara paa fleire talar som daa vart haldne til hans pris. Nokon Demosthenes var han inkje. Men han tala likevel so at ein fekk kjensla av at han var ein mannsleg kar.
      Faafengjeleg? Well, det hadde sagte ikkje vore meir end ventande um han hadde vorte drukken av alt det vellæte som heile verdi hadde dunga over han ifraa aar til aar, eit manne-minne igjenom, ja lenger. I hans ord eller aatferd var det likevel ingen tingen som tydde paa at det hadde gjort han noko. Aa nei, snobbane og storsnutane finn ein nok helst lægre nede paa rangstigen.
      Salen var tom. Uppsynsmennene skunda seg der ifraa, men høgherrane paa speltrammen hadde enno att ymse uløyste gaatur.
      Nei det er sant! salen var inkje vel tom. Burtved spelgolvet og litevetta til høgre stod det ein ung gentleman og ei endaa yngre lady. Dei au hadde vore paa koncerten, men gjeve seg att. No stod dei der aaleine og kviskra um noko som laag dei sterkt paa hjarta, saag det ut til.
      Endeleg vaaga dei seg upp paa trammen, og den unge mannen gjekk fram til det vesle solfylgjet der Ole Bull var den blenkjande soli, helsa og sa: "Eg er son aat senator Thorpe. Kunde eg ha den æra aa garta nokre ord ved Dykk, Mr. Bull?" Daa dei var komne litevetta til sides, kviskra den unge herren:
      "Den unge ladyen der burte er ho Sara, syster mi. Ho spør um De vilde vera so venleg aa gjeva henne ein kyss."
      Ole Bull bøygde seg og var likso aalvorsam som fyrr. "Med godt hjarta," svara han, trippa burt aat den bljuge og raudleitte unge dama og gav henne ein skilleg nett liten kyss. So svallast dei ved nokre ord, og so helsa bror og syster og gjekk.
      Dagen etter kom det bedarmann og spurde um Mr. Ole Bull vilde gjera Mrs. og Mr. Thorpe den æra aa eta til middags hjaa dei.
      Denne huslyden var inkje buande i Madison. Dei hadde sin rette heim i ein annan stad, men hadde lel hus her sjølve, so dei kunde vera her av og til. Senator Thorpe var ein ved seg mann, maa vita. Paa skoghandel hadde han lagt seg upp nokolite - 10 millionar krunur, sa sume.
      Ole Bull kom. Den fyrste han raaka, var den vene vesle 17 aars gjenta som hadde bede um kyssen. Og faatt'n au. -
      Middagen var finfin; men den hoppar me over. Miss Thorpe var glad i musikk og meir enn vanleg glup til aa spela. Ole Bull spela, og ho spela - det laut ho - og so spela baae tvo, og so Ole aaleine, og so Sara aaleine, og so baae tvo att. Dei vart vonom snøggare soler i det gilde solfylgjet som der hadde vorte samla til det store ærelaget for Ole Bull.
      Sidan kom han dit jamleg. Her uti Vesten hadde han no funne likso trufaste vener som fyrr i Boston. Kvar dag var det musikk i huset. Aldri hadde det vel soleis vorte sløst med dei venaste tonar, sanka i hop fraa heile den vide verdi. Igjenom alle salane og langt nedetter gata vart det dagande dags bore ein storflaum av tonar. Det som folk paa andre stader av jordkula hadde lote kjøpa i dyre domar og endaa faatt berre lite av, det fekk dei no i det vesle Madison for inkjevetta og nøgdi baade til aa èta og leta. Gleda og hugnad raadde fraa morgon til kveld - som ventande kunde vera der ei gamell sol og ei ung sol blenkte i kapp.
     Naar Ole Bull skulde heimattum kvelden, fylgde Miss Sara med ut i svali og hjelpte honom med overkjolen.
     Ein kveld heldt ho som vanleg fram høgre kjoleermi fyrst, og han rak armen inn. Daa Ole Bull snudde seg, hadde Miss Sara stokke sin vinstre arm inn den hi erma. Dei vart soleis standande brjost mot brjost og med ein overkjol i hop.
      "I wish you were my husband!" Eg ynskjer De var min mann! kviskra ho. "I wish you were my wife!" Eg ynskjer De var mi kona!" svara han.
      Dermed var dei trulova.
      Overkjolen vart hengd upp att, og Sara og Ole skunda seg inn og fortalde den store hendingi. Smilande og sæle som tvo lykkelege born høyrde dei berre gode ynskje; alle var velnøgde og gav dei si beste signing.
      Det var inkje skotaar no, men jordkula sveiv og rulla like stødt heilt til paaske, og endaa ein paaske til, segjer dei som veit det, ja ho skal standa ved lag enna, meiner sume.
      Me norske var ogso sæle for denne giftingi. No kjende me oss meir heime i landet. Me var i vaart eige land. I aaret 1000 hadde fedrane vaare funne Amerika og bygt seg hus her, kanskje ei heil bygd. Og no varYoung Amerika trulova medOld Norway. Hadde me so kje rett til aa ganga rake i ryggen og attpaa gjera einkvan sletten med nakken? Jau, Mari, me steig paa vaareigi jord. Eller kven av dei 100 andre folkeferdi kunde leggja fram paa bordsnippen so tydeleg ei skøyta og so sterkt eit odelsbrev som no me norske vikingsøner? Ole Bull hadde lenge vore ein velgjerdsmann imot oss, men no var han basen til kar. Me elska og æra honom høgre enn nokor uskyld menneskje paa heile jordkula vaar. Til eit vitnemaal um det kosta norsk-amerikanarane upp ei gild bilætstytte av honom. Ho stend i ein park i Chicago.

II.
      Det gjekk mange sogur um det fine og staselege brudlaupet og um alle dei namngjetne gje­stene fraa Boston og andre byar. Me norske kunde vel inkje ha sælka oss meir um det hadde vore vaart eige brudlaup det stod so stort eit ord av. Og endaa hadde lukka ei gaave til aat oss. Den gaava kom den-tid det spurdest at Young Amerika og Old Norway hadde vorte velsigna med ei dotter.
      Aari gjekk. Ole Bull heldt koncertar her og der og no og daa. Og like kjær var han for oss norske. Me visste at naar han var i lag med diktarar, kunstnarar og med slike som sat med raadveldet i landet, so gløymde han aldri aa leggja eit godt ord inn for oss som var av folket hans. Jamleg høyrde me ogso at han og Sara og vesle dotteri gjorde ei sumarferd to the old country.
      Aari gjekk. So kom det eit syrgjebod: Ole Bull var sjuk vorten og var paa ferd til Norig. I England hadde dokterane raadt honom til aa kvila nokre dagar og samla styrke, fyrr han gav seg ut paa den mangsinte Nordsjøen. Nei, han stunda og nidstunda til gamle Norig, reiste og kom vel heim paa den fine garden sin ei snerta ifraa Bergen.
      Dei reidde lega i musikksalen aat honom. Og ho Sara stasa ut veggjene med den norske blomen som han heldt mest av: bustelyngen (røslyngen).
      Ein dag bad han henne spela Mozarts sjælemesse. Ho so gjorde. Rett som det var slo han ut med armom og sa:
      "Eg takkar deg, Gud!"
      Og so var ho slokna, den norske soli som i meir enn eitt manneminne hadde lyst over tvo halvkulur.
      Aari gjekk. Daa kom det eit nytt syrgjebod: ho Sara med var slokna. 
      Dagen etter opna dei testamentet hennar. Her las dei ogso desse radene: 
      "Naar eg er sloppi, skal likamen min brennast, oska samlast i ei krukka, sendast til Bergen i Norig og strøydast paa Ole Bulls grav."


Frå For Bygd og By. Nr. 8. 5. aarg. Sundag 16. november 1916. Kristiania. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad