5. kapittel: Optimisme og pessimisme

Av Peter Hognestad

Livet hev mange fargar, men serleg merkar me dei store grunntonar: ljost og myrkt. Stundom ser me mest det ljose og stundom mest det myrke. Det skil seg korleis me er i laget. Sume hev det so, at dei alltid ser livet fraa den ljose sida, medan andre stødt ser det fraa den myrke sida. Vilde me taka øyra med, kunde me segja at livet spelar i dur for bjartsjaaarane, men for svart­sjaaarane i moll.

Desse grunntonarne gjeng att i alt det høgste aandsliv, i dikting, i religion, i filosofi. Me finn deim tolka i hieroglyfar og kileskrift likso vel som i skrifter fraa nyaste tid. Men det er fyrst i nyare tid dei hev fenge namn; optimisme og pessimisme kallar me no dei tvo grunntonarne sidan filosofien hev ført deim fylgjestrengt ut til endes. Namni er latinske, optimus tyder best og pessimus verst. Dei høver paa den yste enden av dei tvo grunnsyner, ettersom ein held verdi for aa vera den beste eller den verste som ein kann tenkja. Betre vore det kanskje aa havt namn som tok meir paa midten, dei hev nemnt malisme for pessimisme, og daa laut det vel vera bonisme for optimisme. Paa norsk vil me difor bruka namni bjartsyn og svartsyn.

Tenkjarane Vesterland hev for det meste set med bjartsyn paa tilværet. Sume hev beint fram teke seg for aa gjeva ein theodicéeit forsvar for Gud, eit som skulde syna at han hadde skapt den beste verdi ein kunde tenkja. So var det med fransmannen Abælard (1079-1142) og serleg tyskaren Leibniz (1646-1716).

Leibniz meiner at den gode og vise Gud maa hava skapt den beste verdi ein kann tenkja. Var det mogelegt aa skapa andre verder, maa han hava valt den beste; det vert optimisme i strengaste meining av ordet. Med det vil han ikkje segja at verdi er fri fraa alt vondt. Verdi er endeleg, og dei som bur i verdi er endelege, men det endelege kann ikkje hava rom for heile Guds natur. Verdi fær ei avgrensing og kann ikkje daa vera absolut fullkomi, ho er berre so fullkomi som ei endeleg verd kann vera. Avgrensingi fører med seg baade det naturleg vonde med si liding og det moralsk vonde med si synd. Men heile verdi er i stendig framgang mot det maal som Gud hev sett. Alt i verdi gjer tenesta i denne framgangen, ogso det vonde. Soleis vert det vonde naudsynlegt her i verdi, som skuggen til ljoset. Det fullkomne er i grunnen so veldigt, at jamvel det verste me ser i verdi vil kverva inn til inkjevetta mot det. Jamvel um mange vert fordømde, vil det ikkje vera noko aa rekna mot den uendelege lukka og sæla som elles raader i skapningen.

Leibniz gjer Gud til upphav til det vonde, og dermed misser syndi sitt store aalvor, ho vert ikkje slik fiendskap mot Gud som bibelen lærer. Og det aa segja at det vonde kverv burt til inkjevetta mot den uendelege sum av sæla, det let seg ikkje halda naar røynsla skal faa tala. Soleis som verdi stend for oss, hev det vonde nok altfor stor magt dess verre. Det lyt og Leibniz medgjeva, men han trøystar seg med at vaart vesle vit rekk ikkje til, naar det gjeld aa skyna heile det uendelege tilværet. Med all si bjartsyn paa livet kjem ikkje Leibniz lenger enn Preikaren, som segjer at «menneskja ikkje kann finna ut fraa upphav og til endes det verk som Gud hev gjort.»

Den harde livsrøynsla kunde ikkje anna enn skyggja for den ljose bjartsyn, og det var ikkje underlegt um Leibniz vekte motsegn. Voltaire (1694-1778) let ein mann som lid mykje vondt spyrja: «Er dette den beste verdi, korleis er 50 dei andre vorne?» Sjølv vedkjenner Voltaire trui paa ein god Gud, men han meiner at Gud ikkje er allmegtig. For han hev jamsides seg ei æveleg materia som legg hindringar i vegen for han, og som han ikkje heilt kann raada med. Rousseau (1712-1778) vilde sjaa meir optimistisk enn Voltaire, men han stogga og ved denne ævelege materia som sette grensa for den gode Gud og vart orsak til alt det vonde. Og naar det galdt kulturen, var Rousseau pessimist. Han saag ingen framgang til det gode i kulturen, tvertimot, folk vart verre og verre di meir dei gjekk fram i kultur. Men mannanaturi hadde han ljosare syn paa. Attende til naturi! Der laag frelsa. Me kann segja her er blanding av bjartsyn og svartsyn.

Den mest rake motsetning til bjartsyni hjaa Leibniz finn me hjaa den tyske filosofen Arthur Schopenhauer [(]1788-1860). Han segjer beint fram at verdi er den daarlegaste me kann tenkja oss. Det vert bokstaveleg pessimisme.

Schopenhauer mæler heile tilværet etter menneskja. Dei tvo store grunndrag i oss er vilje og vit. Viljen er den djupaste grunnen i oss, viljen til aa vera til, viljen til livet. Den viljen er ein blind trong, ei drift i heile naturi. Naar magneten dreg, steinen dett, tennerne bit, lunga andar, so er det alt saman vilje. I den livlause natur er viljen endaa tolleg eitt med den store grunnviljen, men ettersom me kjem høgre upp i den livande naturi, skil viljen seg ut i mange viljar, mange individ. Desse viljar vil gjera seg gjeldande kvar for seg, og so driv dei med aa slaast og bitast og hoggast i ein æveleg strid. Det ser me i dyreheimen og i mannaheimen. Di høgre upp, di sterkare einmennings-drift.

I dei høgre individ kveikjer viljen den lykti me kallar vit, og den lykti lyser klaarast i menneskja. Viljen vil lysa med lykti baade paa seg sjølv og paa den vegen han skal fara. Men lykti vert til liti gleda. Ho syner berre kor lite viljen hev naatt, og kor langt han hev att. So driv han endaa meir paa, fram, fram utan stogg.

Me arme menneskje sit paa livs-hesten og meiner at me styrer sjølv. Me held lykti framfor oss og lyser. Men bak oss sit viljen, og han er det som baade jagar paa og styrer. Lykti syner oss mange herlege ting som me gjerne vil rida etter. Men anten er det tome hildringar, som kverv burt i skodda naar me kjem nær. Eller er det som med høydotten som mannen heldt paa ein stav framanfor hesten han reid paa. Hesten sprang, men høydotten sprang med. Livet er fullt av liding. Me fær kjenna mykje meir ulyst enn lyst. All røynsla segjer oss det. Og sjølve sjælelivet er soleis laga at det fører liding med seg. Det som gjer vondt merkar me mykje lettare enn det gode. Ungdom legg me fyrst merke til naar me hev vorte gamle, fridom ser me naar me hev mist han, og kva helsa er, veit me fyrst naar me vert sjuke. «Eg visste ikkje av at eg hadde kne, fyrr eg fekk vondt i det», sa Vinje ein gong. «Liebe kennt der allein, der ohne Hoffnung liebt», kjærleik kjenner berre den som elskar utan von, segjer Schiller. Dante maalar helvite med livande fargar, men paradiset vert bleikt.

Fær me noko me lengtar etter, so vert me snart leide av det. Viljen kjenner seg tom og geispar av keidsemd. Og fær me ikkje det me traar etter, tærest me upp i saknad. Keidsemd og saknad er dei tvo polar me svingar imillom. Liva er aa lida, anten me fær det me ynskjer eller ei.

Det vert som Søren Kierkegaard segjer paa sin fyndige maate: «Gift dig, du vil fortryde det; gift dig ikke, du vil ogsaa fortryde det; gift dig eller gift dig ikke, du vil fortryde begge dele.»

Livet er liding, og maa so vera so lenge viljen vil liv. Framvokster i kultur nyttar inkje og er ingen verkeleg framgang. Folk vert ikkje betre og ikkje lukkelegare. Folkefridom fører berre til partistrid og endaa meir egoisme. Heile soga er eit spel av slumpehøve som figurarne i eit kaleidoskop, æveleg det same upp att og upp att i skiftande former. Den einaste lærdom folk og einmenning fær av soga, er ei sterkare innprenting av den gamle leksa: livet er liding.

Nokor løysing for heile mannaætti finn ikkje Schopenhauer, men for den einskilde hev han utvegar. Ein utveg er den æstetiske som gjeng gjenom kunst og vitskap. Det gjeld aa taka lykti fraa viljen og lysa paa livet, faa det til aa standa stilt, so ein berre ser paa det og dermed friar seg fraa den umettande livstraa. Geniet, den store kunstnaren og tenkjaren, kann taka livet paa denne maaten, gjera seg til aaskodar paa livet i staden for medspelar. Og kunst og vitskap kann hjelpa nokon kvar til visse stunder. Serleg er musikken den høgste av alle kunster. I tonarne med si bylgjande uro fær me eit bilæte av sjølve den urolege vilje. Naar han rett spelar for oss, so tagnar han i oss, me kjem inn i ei høgre idealverd høgt yver den jammerfulle verdi me elles liver i. Me sit fritt og ser, eller høyrer paa den blinde traa som elles alltid driv oss i det dulde. 

Men kunstnjoting varer berre smaastunder, so sit atter den blinde viljen bak oss paa hesteryggen, og me rid den same usæle veg mot liding og saknad. Skulde det vera det som gjer at den djupaste kunstnjoting gjerne hev eit vedkjømelegt drag i seg?

Ein annan utveg er praktisk, ethisk. Medynk med andre som lid fører ein paa den vegen. I medynk stend me ikkje lenger egoistisk aaleine med vaar vilje, men me bind oss saman med andre og ser daa praktisk inn i den sanning, at me alle er sprungne ut fraa ein grunnvilje. Medynk fører oss attende til den eine viljen og er difor upphavet til rettferd og kjærleik og alle dygder.

Men medynk fører ikkje lenger enn eit stykke paa vegen til løysing. Skal ein koma heilt fram, maa det vera ved heil avsegjing av livsviljen. Resignationen maa verta den reine viljeløysa, so ein ikkje lenger vil vera til. Slikt finn me iverksett hjaa buddhistike [sic] munkar og kristne sjølvspekjarar. Schopenhauer bøygjer seg i djup vyrdnad for slike avsegjings-kjempor. Men sjølv held han seg berre til den æstetiske vegen.

Sjølvspekjaren er praktisk komen til den djupaste livs­grunnen. Det er betre aa ikkje vera til enn aa vera til. Ja sjølve livet er synd. Naar me kjenner vondt samvit for noko, so narrar det oss naar det synest gjelda ei gjerning. Me hev ikkje nokon fri vilje naar det gjeld vaare gjerningar. Vaar gjerning svarar til det me er. Vaart vonde samvit gjeld i grunnen det me er, og at me er. At vaar vilje ein gong skilde seg ut til einskildvilje, til aa vera ein person, det er syndi som samvitet bit oss for.

Frelsa maa gjelda viljen. Men ein kann ikkje læra aa vilja. Er viljen fyrst inne paa urett leid, maa det ei umskaping til. Den maa koma fraa ei onnor verd ved ei ny inngriping fraa den grunnvilje som ein gong valde aa vera einskildvilje. Han maa taka i seg att mistaket, so personen gjeng burt fraa seg sjølv og inn i det store inkjevetta: nirvana.

Schopenhauer hev her ei læra som likjest mykje paa den kristne læra um atterføding av Guds naade. Han ser og sjølv denne samanheng, men han vert ikkje dermed kristen. Alle religionar ser han berre som symbol, som bilæte, og han verdset deim etter som dei er optimistiske eller pessimistiske. Jødedomen duger lite, han er flat optimistisk. Det einaste gode den religionen hev, er læra um syndefallet. Den egte kristendomen er det mykje sanning i, for han er pessimistisk med si læra um synd og naade og frelsa, og han hev ein djup mystikk i seg og fører til sjølvavsegjing. Rationalismen som gjer kristendomen flat og tek burt dei djupe pessimistiske tankar, er Schopenhauer harm paa. Høgst av alle religionar set han buddhismen som er idealistisk og pessimistisk og atheistisk. Der finn han det sterkaste drag til nirvana.

Ein personleg Gud hev han ikkje rom for, det høgste vert kanskje ein pantheistisk allvilje som ligg til grunn for alt. Men religionarne med sine symbol skal vera for folket det same som filosofien er for dei faae utvalde, førarar paa vegen til nirvana.

Ein annan pessimist er den tyske filosofen Eduard von Hartmann (1842-1906). Han syner at fyretalsmannen for den vitskaplege pessimisme er ingen mindre enn den store filosofen Kant (1724-1804). Men grunnleggjaren til pessimistisk filosofi er likevel Schopenhauer. Hartmann byggjer paa Schopenhauer, men tek og med grunntankar fraa Hegel (1770-1831).

I og yver heile tilværet tenkjer Hartmann ein Gud. Men han vil ikkje nemna han med ord fraa menneskje­naturi, slike som person o. ln., han kallar han berre det umedvitande. I dette umedvitande er ikkje berre vilje som Schopenhauer segjer, men og fyrestelling, idé, som kann setja maal for viljen. Paa ein mystisk maate hev viljen rive seg laus fraa ideen og gjenge inn i eit serskilt tilvære. Det er skapingi, som i grunnen var ei ulukka for guddomen. Ideen, tanken sette etter viljen og vilde fanga han inn att, og no fylgjest dei tvo sidan. Alt som hender i den livlause og livande verdi er bore av vilje og tanke, fyrst og fremst umedvitande, og sidan i manna-aandi medvitande.

Dei tvo grunnkrafter vilje og tanke eller vit gjeng meir jamsides enn hjaa Schopenhauer. Den blinde viljen gjeng ikkje reint paa slump, men vitet styrer, so det vert framgang mot eit maal. Som Hegel ser Hartmann ein evolution i verdi.

Naar Hartmann skal verdsetja livet, gjer han det eudæmonistisk d. v. s. etter vaar kjensla av lyst og ulyst, lukka og ulukka. Daa meiner han at ein reint vitskapleg kann paavisa, at livet hev meir ulyst enn lyst, det er meir ulukka enn lukka i verdi. Og lukka vert ikkje større med framgang i kultur. Tvertimot, ho vert mindre. Di meir mangslunge kulturlivet vert, di finare vert vaar kjensla av lyst og ulyst, di fleire høve vert det til ulyst. Den blinde viljen driv alltid paa, meir vil meir, mathugen veks med’ ein et.

Ettersom tanken veks i manna-ætti, so ser han at lukka i livet er ein illusion. Det hev gjenge seint, men med pessimismen kjem ein ny tidarbolk som skal føra sanningi til siger. Den eine hildring etter den andre laut mannaætti fyrr ganga igjenom. Den græske kultur søkte lukka i dette jordlivet. Det var ei hildring som kvarv. So kom kristendomen og søkte lukka i eit anna riv paa hi sida gravi. Men det er og ei hildring, meiner Hartmann. Eit individuelt ævelegt liv kann han ikkje tenkja. Anten laut det vera fullt av strid og møda som vaart, eller og kunde det ikkje vera til. So tek dei no til aa vona at mannaætti skal naa til lukka ved evolution, ved framvokster i kultur. Den illusionen liver folk paa i vaare dagar, men den er det pessimismen skal riva folk ut or.

Hartmann trur og paa ein evolution. Mannaætti gjeng fram i kulturvokster, og det er ein teleologisk evolution. Tanken i tilværet styrer framgangen mot sitt maal. Han vil driva folk fram og brukar naud og liding til aa driva med. Naud lærer naki kjerring aa spinna. Men di meir ho spinn, di fleire nye krav kjem fram. Folk trur at dei skal stræva seg ut or naudi, og so arbeider dei, og kulturen gjeng fram. Den trui at ein skal vinna personleg lukka driv til arbeid.

Men naar det no gjeng upp for oss, at me aldri vinn den personlege lukka, skal me daa slutta med alt stræv og arbeid? Nei, daa skal me just arbeida med kraft. Daa er me komne so langt at me ikkje treng illusionar til driv­kraft. Den rette moral er aa gjera godt utan aa venta løn for det, ikkje venta seg lukka ein gong.

Men er det verkeleg framgang naar ulukka og liding berre veks? Ja, for lidingi vert av eit nytt slag ettersom ho veks. Kulturen gjev menneskja meir og meir magt yver naturi. Mang ei liding som naturi fyrr lagde yver mannaætti, er me no frie for. Den nye liding kjem meir fraa det menneskjelege samfundsliv og fraa sjælelivet sjølv. Daa vil me meir og meir sjaa, at liding ikkje heng i hop med den og den naturhindring, men er djupt røta i sjølve mannalivet. Sjølve livet er liding. Difor vore det betre at verdi ikkje var til. Men naar ho no er til, so er ho den beste som var mogeleg. Denne syn paa livet hev dei kalla evolutionistisk optimisme saman med eudæmonistisk pessimisme. Framgang i kultur og liding paa same tid.

Hartmann meiner at denne syn slett ikkje tarv føra til mismod. No kann ein sjaa roleg paa livet og veit kva ein hev aa venta, ein let seg ikkje daara av hildringar. Og den sanne moral kann fyrst daa koma fram naar ein er moralsk utan løn. Hartmann kritiserar oss kristne av di me ventar lukka og sæla i himmelen. Daa liver me ikkje moralsk for moralen si eigi skuld, men for den løn me skal faa i himmelen.

Den sanne moral er just aa avsegja seg sjølv, ofra seg for andre og for kulturframgangen. I djupaste meining vert det til slutt aa ofra seg for Gud og vera med paa hans utløysing. Det er ikkje Gud som skal løysa oss, men me som skal vera med og løysa han. Det er Gud sjølv som vert kjøt og lid og vert utløyst. Tilværet er ei ulukka som kom yver Gud. Han fær ikkje fred fyrr det som hev rive seg laust i han, kjem heim att til evig ro. Me som er til, maa ynkast yver Gud og ynskja at me ikkje var til. Hartmann tenkjer seg at det vil koma ei tid daa manna­ætti vil dette og fær livet til aa stansa. Daa kjem nirvana. Svartsyni hjaa Schopenhauer og Hartmann er nok ikkje so heilt fylgjestreng. Bjartsyn sting seg inn rett som det er. Baae tvo held viljen til livet for grunnen til ulukka. Men naar det gjeld aa løysa seg, legg dei til denne same viljen magt til aa avsegja seg sjølv. Hartmann meiner viljen hev magt til aa arbeida paa ein kultur som han veit fører berre endaa større liding med seg. Schopenhauer krev nok ei nyføding av viljen, men for det fyrste kjem den ovanfraa ein gaatefull skumeheim, og for det andre talar han ofte som mannaviljen sjølv skal stræva seg ut paa vegen til løysing.

Læra um viljen til livet som førde Schopenhauer og Hartmann til pessimisme, fører den tyske filosofen Nietzsche (1844-1900) til ei underleg blanding av optimisme og pessimisme. Han var fyrst pessimist med Schopenhauer. Men sidan kom han fram med tanken um viljen til magt. Aa avsegja seg sjølv som kristendomen og pessimismen vil, det er stakarsdom. Nei, hævda seg sjølv skal mannen i den sterkaste egoisme. Alt det sterke er godt, alt det veike er vondt, difor maa den gamle moral lagast, heilt um til ein herremoral som stilar mot yvermenneskjet. Nietzsche ser ned paa kvinna, som og Schopenhauer gjorde, og han ser med djupaste vanvyrdnad paa den store mengdi av folk. Det er ein herkemuge som ikkje er til for anna enn aa vera troppestig for dei faae yvermenneskje som mannaætti føder av seg.

Yvermenneskjet, den sterke mannen, skal ikkje søkja personleg lukka, men stordaad. Her er noko som minner um Hartmann. Men Nietzsche vil ikkje som han at ein skal avsegja livet med all si liding. Ein skal segja ja til det endaa med den fæle tanken, at det aldri kann slokna. Alt liv kjem att gong paa gong i æveleg uppatt-taking med all si liding. Preikaren segjer det finst ikkje noko nytt under soli. Nietzsche segjer det finst ikkje noko nytt i heile tilværet. Alt er eit ævelegt kringlaup. Det vil vel Nietzsche segja gjeng av seg sjølv, medan Preikaren segjer: Gud leitar uppatt det framfarne.

Den pessimismen me no hev set paa, kann faa ymse namn etter dei ymse sidor av livet som han vender seg til. Me kann tala um eudæmonistisk pessimisme, som hev mist trui paa personleg lukka, og um ethisk pessimisme, som ikkje trur paa noko moralsk godt i menneskja. Like eins kann me tala um evolutions-pessimisme eller kultur-pessimisme som ikkje trur paa nokon framgang i verdi, eller at kulturen hev nokor verkeleg vinning. Me kunde og tala um samfunds-pessimisme og einmennings-pessimisme etter som svartsyni gjeld samfundet eller einmenningen. Det er ikkje visst at alle desse sidor fylgjest aat. Me saag hjaa Hartmann at eudæmonistisk pessimisme gjekk saman med evolutions-optimisme.

Optimisme og pessimisme er ei livssyn, ein maate aa sjaa livet paa. Difor heng dei sterkt i hop med huglaget, med temperamentet, det er sjæli som set sin klangfarge paa livet, anten ljos eller myrk. Det sangvinske temperament fører optimisme med seg, og det melankolske temperament pessimisme. Optimisme vil gjerne raada naar sjæli vender seg utetter, pessimismen kjem naar sjæli vender seg innetter og opendagar seg sjølv og studerar sitt eige huglag. Samanhengen millom pessimisme og huglag ser me so tydeleg hjaa Schopenhauer, medan Hartmann med ro i sjæli vil byggja pessimistisk livssyn paa fullt vitskapleg grunn.

I nær samanheng med tenkjarane kann me setja diktarane. Men hjaa deim kjem huglaget endaa sterkare fram. Difor vil ogso bjartsyn og svartsyn paa livet visa seg der. Songen deira kling i dur eller moll.

Ein diktar kann raada med baae klangfargar, men oftast vil det vera so, at kvar diktar hev sin eigen djupe undertone som fylgjer all hans song. Daa kann me tala um ein optimistisk eller pessimistisk diktar. Men djupast ser det ut til at molltonen sit. Han kling ofte med hjaa den ljosaste optimist, liksom understrengjerne paa hardingfela kann hava ein vedkjømeleg klang midt i den kaataste slaatten. «I augo laatt og i halsen graat», gjeld for so mang ein diktar. Ja mange lærde song av sorg. «Jeg fik sorgens gave, og saa blev jeg skald», segjer Jatgeir skald i Ibsens Kongsemnerne.

      I livet er slik sorg,
      at her er nok for song,

segjer Aasmund Vinje.

Den tyske diktaren Goethe (1749-1832) kann segjast vera optimist. Hans ytre kaar var ljose, han budde paa solsida i livet, og han saag livet fraa den ljose sida. Han manar til aa gleda seg ved tilværet, sjaa det herlege i naturlivet og i aandslivet, liva eit liv i kjærleik, breida ut daning og kultur. I diktarverket Faust finn me vel mange drag som minner um Preikaren. Hovudpersonen tyrster faafengt etter kunnskap:

      Eg ser at me inkje til grunns kann kjenna,
      det er so eg upp av harm kann brenna.

Han prøver med livsnjoting og vert ikkje nøgd. Men so prøver han til slutt med kulturarbeid, og her gjev han seg meir til ro enn Preikaren gjorde. Det vert kulturoptimisme.

Dess underlegare er det aa høyra kva Goethe segjer til slutt naar han ser attende paa livet sitt. Me skal nemna nokre ord fraa samrødorne med Eckermann.

«Dei hev alltid prisa meg for aa vera eit kjælebarn aat lukka. Eg vil ikkje heller klaga paa livet eller kjæra meg for min livsgang. Men i grunnen hev det ikkje vore anna enn møda og stræv. Eg kann vel segja at eg i mine 75 aar ikkje hev havt 4 vikor daa eg rett kunde njota livet. Det var den ævelege velting paa ein stein som eg alltid la ut lytta paa nytt».

Ogso naar han ser paa samfundet og kulturframgangen bryt det fram ein merkeleg pessimisme.

«Det gjeng oss gamle Europa-folk hjarteleg ille. Me hev det altfor kunstigt og samanfløkt. - Ein kunde ofte ynskja aa vera fødd paa ei Sudhavs-øy, so ein kunde njota det menneskjelege tilværet reint og utan den falske attaatsmak.»

«Er me tunge i hugen og tenkjer oss djupt inn i armodsdomen i vaar tid, daa synest det ofte som verdi mognast meir og meir for den yttarste dagen. Det vonde veks fraa ætt til ætt.»

«Klokare, skynsamare vil mannaætti verta, men ikkje betre eller daadskraftigare, eller daa berre til visse tider. Eg ser den tid koma daa Gud ikkje meir vil hava nokor gleda av mannaætti, men vil slaa alt sund att til ei ny skaping.»

Ein lystig diktar er svensken Karl Michael Bellman (1740-1795) naar han syng sine drykkjevisor um agelaus livsgleda. Men ogso i han kling djupe molltonar som t. d. i denne voggevisa:

      Lilla Carl! sof sött i frid,
      ty du får tids nog vaka,
      tids nog se vår onda tid
      och hennes galla smaka.
      Verlden ar en sorge-ö:
      bast man andas, skall man dö
      och bli mull tillbaka.

So kann me nemna Ludvig Holberg med hans komedier. Den som ser livet fra den komiske sida, skulde vel vera optimist. Attaat dette livde Holberg i fyrstningi av upplysningstidi, som var so optimistik [sic] i si livssyn. Men likevel talar Holberg i «Moralske tanker» um alt det vonde livet fører med seg. «Menneskets levnet er ikke andet end lidelse, skjønt lidelse differerer udi naaden. Alle veie er ujevne, snevre og knortede, og det almindelige maal hvortil man gjennem slige veie sigter, er døden. Ligesom livet begynder med graad, saa endes det og med graad. - - - Hvis nogen synes at denne beskrivelse er for stærk og tragisk, saa priser jeg ham lykkelig, idet han med mindre møie har frembragt sit liv og helskindet er kommen gjennem verden. Jeg for min part synes ikke at den er outreret, saasom de gode dage jeg haver havt i verden, ere let talte. Den største part af mit liv er henbragt i bekymring, sygdom og afsmag udi alt det som verden kalder godt.»

«Hvis der ingen anden verden var efter denne verden, maatte man sige at Gud havde skabt mennesket i sin vrede og gjort det til den usleste blandt alle creature. Thi skjønt umælende dyr ogsaa er elendighed og døden underkastede, saa ere de dog frie for sindets bekymringer: just den fornuft som mennesket haver faaet til deel, distingverer dem udi elendighed fra umælende dyr, hvilke plages ikke uden at det nærværende, da mennesker derimod have det forbigangne, det nærværende og tilkommende onde for øine.»

Ser me paa vaare nyare norske diktarar, finn me stundom tvo og tvo saman, ein optimist og ein pessimist. Wergeland er optimist, Welhaven pessimist, det same høve finn me millom Bjørnson og Ibsen. Aasmund Vinje kann me kalla pessimist og Ivar Aasen optimist.

I diktet «Bergmanden» gjev Ibsen tydeleg si livssyn: Gruvlaren søkjer inn i djupet av tilværet. Men i siste verset heiter det:

      Hammerslag paa hammerslag
      indtil livets sidste dag.
      Ingen morgenstraale skinner;
      ingen haabets sol oprinder.

Men ogso optimisten Bjørnson hev kjent «jordens ve og dybe smerte» klinga paa sine eigne hjartestrengjer daa han song:

      Hver glædesstund du fik paa jord
      betales maa med sorg.

Aasmund Vinje hev gjeve ord for ein djup samfundspessimisme i dette verset:

      Ein krig det heile livet er:
      Kvar river aat seg, olm og yr,
      og spenner, høgg og sting og slær,
      og biter som eit anna dyr.
      Ein eta vil den andre upp
      og svelgja alt han veit og kann.
      Det gjeng paa plunder hovudstup
      fraa makk i mold og upp til mann.

Men serleg hev han skildra svartstyni djupt og sant i diktet «Guten». Her finn me som hjaa Schopenhauer og Hartmann den umettelege trong som til slutt resignerar og gjeng yver til offervilje. Livsens liding maa slipa krambud-eggi fraa vilje-kniven. Heile diktet er som ein finhoggen polera gravstein av svart granitt.

      Du drøymer um aa verta mann og attaat stor.
      Du tenkjer at du vinna kann den heile jord.
      Du jaga vil alt vondt og vrongt som vinden mjøll.
      Du tykkjer det er altfor trongt imillom fjøll.

      Men um du kjem paa vide slett og ville hav,
      du endaa ikkje andar lett, men ser i kav
      og tenkjer at i djupet svart bland kval og haa
      eit sellskap for din tanke vart som beit ifraa.

      Som Alexander græter du, for jordi er
      so liti, at ein ikkje snu seg rundt kann der.
      Du derfor kastar ut ditt lodd i himlens blaa
      til vettervegens stjerneskodd og Gud vil naa.

      Du ferer vidt og du vert trøytt og foten skjer.
      Du græt so puta ofte bløytt av taaror er.
      Med dette salt du vaskast ut, til dess du fær
      i deg den sleipe, kvasse lut som livet tvær.

      Daa er det som du gjekk uppaa di eigi grav.
      Men daa fyrst botnen kann du sjaa i livsens hav.
      Din eigen gravstein skriv du paa, du best det kann,
      daa er du der du skulde staa: daa er du mann.
  
      Daa veit du kva det segja vil aa døy ifraa
      det som ein lagde hugen til og elsken paa.
      Det grøne saag du krullast turt, som blom til høy.
      Det minste var: ho visna burt di ungdomsmøy.

      Men endaa er det som du fær i dette laup
      so billegt, at til gangs det er eit gjevakaup.
      Og ikkje fyrr du dette vann, du døy kann glad,
      og heller aldri lesa kann i livsens blad.

      Dersom du ikkje sviken var so mang ein gong,
      du kjærleik aldri sunge har med rette song.
      Du paa ruinerne maa staa av livet ditt,
      fyrst rettigt daa du rett kann sjaa ikring deg vidt.

      Aa beda er du komen til, og godt du tel
      for folk som for din kjærleik vil deg slaa i hel.
      Daa hev du fenge rette gjerd paa sterke liv;
      daa krambud-eggi slipa er fraa rakekniv.

Hjaa Ivar Aasen er det og so at sorg og saknad fær diktarharpa til aa klinga. Men han syng seg upp til tru og von som finn det gode baade her i livet og ventar eit komandeliv.

      Strenge dagar maa koma paa,
      men etter koma dei milde,
      den største hugnad me stundom faa
      der minst me vona vilde.

Difor vert endelykti til slutt:

      Kjært er livet med all sin harm;
      det klaarnar alt som det gjenger.
      Men endaa treng eg ei von i barm
      um eit som varer lenger.

Red.merk.:
I originalen er framhevingar med sperra skrift. I denne versjonen har vi nytta kursiv. 
 

Frå Peter Hognestad: Preikaren. Ei bok um bjartsyn og svartsyn paa livet. Kristiania: H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard) 1915. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad