7. kapittel: Preikaren i kristendomen

Av Peter Hognestad

Det nye testamentet hev ikkje noko beintfram citat av Preikaren. Men sjølve Abel-røysti i han kling som ein djup undertone baade hjaa Jesus og apostlarne. Kyrkje­federne talar stundom um boki, sume finn mest eit positivt maal der, soleis som Gregor fraa Nyssa segjer: «Preikaren vil lyfta hugen upp yver alt sanselegt, jamvel det største og herlegaste, og til det yversanselege, eller vekkja ei sterk lengsla etter det yversanselege». Sameleis segjer Augustin at me skal læra aa lengta etter eit liv som kjenner sanningi under han som skapte soli. Daa munke­dømet tok fart i kyrkja, saag mange helst paa den negative sida hjaa Preikaren og fann stadfesting paa at dei skulde avsegja denne faafengde verdi. So fortel Hieronymus at han las Preikaren for ei kvinna i Rom, av di han vilde gjeva henne vanvyrdnad for denne verdi, so ho kom til aa halda alt det ho saag i verdi for berre faafengd. Luther tok fram att den positive sida. Han segjer at mange kyrkjefeder hev gjort stor skade med aa halda boki for ei maning til aa vanvyrda verdi. Nei boki vil just læra oss aa vera rolege i sjæli og lata oss nøgja med det nærverande og takka Gud for det. Men i bordtalarne kann han ikkje agta seg for aa gjeva hogg til den andre sida hjaa Preikaren. «Han hev korkje styvlar eller sporar, men rid i sokkarne, just som eg daa eg var i klosteret».

I den nyare tid hev domarne um Preikaren vore mykje ulike. Rationalistarne kunde ikkje med han, men kong Fredrik den 2 av Preussen heldt han for ein av sine kjæreste [sic] forfattarar. Renan kallar Preikaren ein dana tvilar, og diktaren Heine kallar boki «Skepsis-høgsongen» og segjer: «So finn me og den beiske medicin for tvil i bibelen, denne store medicinkista for mannaætti.» Ein av dei som held med Schopenhauer, kallar boki «Pessimist-katekismus». Theologen Nowack segjer at boki inneheld «tvil blanda med djup gudsfrykt», og Franz Delitzsch segjer at me snarare enn skepsis-høgsongen kunde bruka namnet «Gudsfrykt-høgsongen». Ja professor Cornill segjer at den gamaltestamentlege gudlegdom ingen stad held slik triumf som i Preikaren, han som ser verdi so bakvend og likevel held fast paa Gud.

Preikaren med si svartsyn paa mannalivet og jordlivet og sin faste ankergrunn i Gud fær den sterkaste stadfesting i kristendomen. Naar me kristne hev ein livande frelsar som kann gjeva oss ævelegt liv i sæla bak gravi, so er det ei ny røyndar-openberring av den Gud som Preikaren trudde paa. Den domen han venta, den veit me at Kristus skal halda yver livande og daude. Heile denne nye open­berring hev gjeve oss løysing paa det som Preikaren trudde paa endaa det var ei gaata for han.

Men um mannalivet og jordlivet i seg sjølv, burtset fraa Guds frelsa, gjeld endaa det som Preikaren sagde, ja kristendomen syner skaden endaa djupare. «De som er vonde», segjer Jesus Matt. 7,11, «ingen er god utan ein, det er Gud», segjer han Matt. 19,17. Paulus talar um «den nærverande vonde verdi», Gal. 1,4, og Johannes segjer at «all verdi ligg i det vonde», 1 Joh. 5,19. Paulus nemner i Rom. 8 at sjølve naturi er lagd under forgjengelegdom (ved syndefallet) og sukkar og lengtar etter utløysing.

Syndi er den djupe skaden i verdi, det ser kristendomen heilt til botnar. Det er syndi som hev skadt personlivet og samfundslivet, ja sjølve naturlivet. Skaden er so stor, at me ikkje kann berga oss ut att sjølv. Gud maa gjera alt som trengst til frelsa, me lyt berre taka imot i tru. Synd og naade, rettferdiggjering ved tru, atterføding til nytt liv, Schopenhauer hev rett i at dette er dei sterke grunndrag i sann kristendom, og at all rationalisme som vil taka burt noko av dette, forkynner ein falsk kristendom. Men medan Schopenhauer meiner at kristendomen berre er rette symbol, so trur me kristne at han er eit verkeleg nytt liv.

Grunnen i all synd er egoisme, sjølvkjærleik. Det segjer kristendomen paa sin maate, liksom pessimistarne Schopenhauer og Hartmann gjer egoismen til upphav for det livet som er liding. Synd er at menneskje riv seg laus ifraa Gud og dermed og fraa kvarandre. Den optimisme som segjer at verdi er god, ser ikkje syndi, det er hans store mistak. Eller me kann segja han ser ikkje egoismen. Optimismen kjem mest fram i annsame arbeidstider, daa trur folk at dei ofrar seg for noko anna enn seg sjølv. Men det syner seg snart at optimismen er blind egoisme. 

Pessimisme derimot er sjaaande egoisme, som ser seg sjølv i all sin fatigdom. Denne pessimisme kann føra i tvo leider. Anten kann ein bita tennerne i hop og halda fast ved sin egoisme i djevelsk vilje til magt, som Nietzsche. Eller og kann ein lengta ut or sin sjølvkjærleiks fatigdom og leita etter utløysing til ein verkeleg kjærleik.

Den verkelege kjærleik finst hjaa Gud. Naar han elskar seg sjølv, so elskar han med same ein annan. For Gud er trieinig. Det er den store løyndom med Gud og hans kjærleik. Kristendom er aa kjenna seg elska av Gud ved Jesus Krisus. Det er den einaste raad til aa sleppa ut or sjølvkjærleiken og koma til aa elska han som elska oss fyrst. Den kristne hev Kristus i hjarta, difor elskar han ein annan naar han elskar seg sjølv.

Vegen til personleg Kristendom gjeng gjenom personleg pessimisme som ser sjølvkjærleiken i all si tome gruv og hjelpeløysa. Men vert det daa til verkeleg umvending, so fører vegen gjenom svartsyn til bjartsyn. Ein fær kjenna den livande Gud, og um han samlar seg ein sann optimisme som med rette ser burt fraa all synd. For Gud er heilt god og rein.

Den kristne er «tvo gonger fødd».Det livet som fylgjer av den fyrste føding, ser han paa med svartsyn, for det er reint utskjemt av synd. Det livet som fylgjer av den andre føding, ser han paa med bjartsyn, for det kjem beint fraa den Gud som frelser fraa synd. Difor kann l Joh. 3,9 segja so sterkt eit ord: «Den som er fødd av Gud, gjer ikkje synd». Han er rein som Gud sjølv. Men det gamle og nye liv gjeng endaa jamsides. Difor ser den kristne med mistru paa alt i seg som han kjenner heng i hop med det gamle liv, og med von og tru paa det som kjem fraa det nye liv. Han kjenner det so, at «Kristus er mitt nye liv, eg sjølv er mitt gamle liv».

Fraa Kristus og hans liv kjem fred med Gud, magt yver syndi, tolmod i liding, von um endeleg utløysing. Her kjem attaat den klaare tru paa eit ævelegt liv, som dei ikkje hadde i det gamle testamentet. «Eg held fyre», segjer Paulus i Rom. 8,18, «at lidingarne i den noverande tidi ikkje er vyrdande imot den herlegdom som skal openberrast paa oss». Ved si svartsyn paa det syndige menneskjeliv naar kristendomen fram til ei klaar bjartsyn paa Gudslivet. Luther nemner desse tvo sidor saman i sitt sterke salmevers:

            Med eigi magt me inkje vann,
            det fekk ein usæl ende.
            Men med oss gjeng den rette mann
            som Herren sjølv oss sende.

Den syndige verdi er vond, Gud er god, og den gode Gud veit raad mot mot det vonde i verdi. Det er den kristne pessimisme og optimisme, so klaar og fylgjestreng som me ikkje finn i nokon annan religion eller noko filoso­fisk system.

Dei religionar som kjem nærast kristendomen i svartsyn paa jordlivet er dei indiske religionar, og serleg buddhismen. Buddha forkynner desse 4 «sanningar»: 1. Livet er liding. 2. Orsaki til lidingi er livstraai. 3. Frelsa fraa lidingi med aa sløkkja livstraai. 4. Vegen til frelsa er rett tru, vedtak, tale, gjerning o. s. b.». - Alt tilvære er liding, for det fører med seg føding, alderdom, sjukdom, daude, og alt liv gjeng i eit stort kringlaup, so det vert født upp att og upp att mange gonger i ymse former. Jamvel det som ein kann kalla gudar, er med i dette kringlaupet, og soleis og i lidingi. Frelsa er aa sløkkja livstraai eller viljen til livet. Kann ein det, so slepp ein ut or kringlaupet og fær slokna i nirvana.

Buddha er fylgjestreng nok i si svartsyn paa livet, naar han segjer det beste er at livet sloknar heilt. Men naar det spørst um kven som skal sløkkja og frelsa, so hev han ingen Gud aa taka til. Hans religion er i grunnen atheistisk, og finst det personar som buddhistar kann kalla gudar, so er dei sjølv med i den usæle livsringen. Nei, kvar lyt berga seg sjølv ut or ringen. Her syner buddhismen seg optimistisk: menneskja kann berga seg sjølv.

Denne same bjartsyn paa mannamagt til aa frelsa seg, fann me og noko av hjaa Schopenhauer. Endaa sterkare kjem ho fram hjaa Hartmann. Der var det jamvel so, at menneskja skulde vera med og frelsa Gud fraa det usæle tilværet som han var riven inn i. Baade buddhismen og den pessimistiske filosofi kjem daa i grunnen til den optimistiske tru at menneskja kann frelsa seg sjølv.

Heilt fylgjestrenge pessimistar kann ingen vera, ei bjartsyn bryt seg fram hjaa alle. Det skil berre kva ein fester bjartsyni til. Buddhismen og filosofien som hev anten ingen Gud eller ein uklaar taake-gud, lyt festa si bjartsyn til menneskja. Naar det gjeld, fær ein byggja frelsa paa »mandeviljens qvantum satis». Kristendomen hev ein livande Gud og kann samla all optimisme, all bjartsyn um han. Daa kann kristendomen hava mod til aa sjaa menneskja i all sin vesaldom og vonløysa og likevel tru paa frelsa. For Gud kann det menneskja ikkje kann. Her kjem baade pessimisme og optimisme til sin fulle rett: jordlivspessimisme saman med himmeloptimisme. Gud liver eit slikt liv, at han ikkje lengtar etter aa slokna. Den kristne lengtar etter ævelegt liv i samfund med den livande Gud, ikkje etter ævelegt nirvana.

Den religion som ikkje reknar med pessimismen, kann slett ikkje «hjelpa den som det trenger mest« [sic]. Den optimistiske tru paa det gode i menneskja svigtar just naar ho mest skal røynast. Den amerikanske filosof William James segjer i si bok «Religiøse erfaringer» (Kjøbenhavn 1906): «De fuldstændigste religioner skulde derefter være saadanne som rigeligt lader de pessimistiske elementer udfolde sig». Han nemner buddhismen og kristendomen jamsides millom desse religionar, men som me hev set, er kristendomen den einaste religion som hev mod til aa rekna fullt ut med pessimismen naar det gjeld menneskja. 

Kristendomen som syner ulukka til botnar, gjev og for aalvor fred og gleda og livsmod naar han frelser fraa ulukka. For naar han hev frelst fraa det verste, kva skulde so meir vera aa ræddast? «Er Gud med oss, kven er daa imot oss?» spør Paulus, og «kven kann skilja oss fraa Kristi kjærleik?»

Rationalistiske stemneleider i kristendomen hev alle saman ei meir optimistisk syn paa det naturlege mannalivet. Dei hev nok med læraren Jesus som hjelper fram det gode, og treng ikkje ein radikal frelsar Kristus. Ja dei tykkjer det er ynkelegt med desse jamrande syndarane som kryp til krossen.

William James segjer um desse tvo religiøse motsetningar: «Efter hvad vi har set, maa vi her kunne forstaa, hvor stærk en uvilje der maa vokse frem mellem det sjælekarske syn paa livet og en opfattelse der anser slige erfaringer om det onde for noget virkeligt og væsentligt. For denne sidste opfattelse - den sjælesyge livsanskuelse kan vi gjerne kalde den - tager sjælesundheden sig simpelt hen ud som blindhed og overfladiskhed. Paa den anden side maa de syge sjæles maade at se tingene paa synes den sjælekarske opfattelse umandig og sygelig. Denne kryben i et musehul i steden for at leve i lyset, denne idelige tilvirkning af ængstelser, denne bekymrede optagethed af al slags jammer - alt dette virker frastødende hos disse vredens børn som raaber paa en ny fødsel. Dersom den religiøse utaalsomhed paa ny kunde komme til at virke med baal og strikke, er der neppe tvivl om at det i vore dage (hvorledes det nu end kan have forholdt sig i for­dums tider) vilde blive de sjælekarske der viste mindst overbærenhed av de to partier.»

Ja, det var Kain som slo i hel Abel. Sa lenge opti­mismen held seg til Gud og pessimismen til menneskja, kann dei ganga fredeleg saman. Men vil baae halda seg til menneskja, daa vert det strid millom deim.

Den kristne voni som tøygjer seg upp i himmelen, hev alltid nytta av aa lyda paa Abel-røysti hjaa Preikaren. Mange vil so lett tenkja: «Berre eg vert flutt burt fraa jordi og upp til himmelen, so er alt godt og vel.» Men det kunde ganga som med den mannen legenda fortel um. Han kom upp til himmelen, og St. Peter viste han inn i eit rom. Men han treivst ikkje der, og spurde um det ikkje var eit anna rom aat han. Jau daa, han kunde godt faa eit nytt rom. Men so treivst han ikkje der heller. St. Peter førde han fraa rom til rom, men ingen stad lika han seg. Til slutt kom han til det romet som Kristus sat i og dei heilage stod kring um og song lovsongar. Daa skar det seg eit skrik gjenom tonarne, det var mannen som, skreik: «Før meg ut att, eg elskar han ikkje!»

Det nyttar lite um Gud gjer noko godt, segjer Preikaren, naar han ikkje med same gjev smak paa det, so ein kann njota det. Lite vilde det nytta um ein mann fekk himmelen, men ikkje hadde smak for himmelen. Daa vilde sjølve himmelen verta helvite. Himmellivet er ikkje ein ny stad fyrst og fremst, men ein ny hug, ein ny smak. Liksom Preikaren skulde reinsa dei jødiske messiasvoner, so lyt han og faa vera med og reinsa vaar kristne himmelvon fraa falsk eudæmonisme eller lukke-tru. Det ævelege livet er aa kjenna Gud og den han sende, Jesus Kristus. Det livet eig den kristne alt her. Det gjeld berre at jordlivs hindringar kjem burt, so ævelivet fær syna seg i sin sanne glans. Difor vert sjølve tilstandet ofte skildra negativt: «lkkje sorg, ikkje skrik, ikkje pinsla - - - dei fyrste ting er burtfarne.»

For dei frelste vil den straalande himmelbjartsyn faa all svartsyn til aa kverva burt. Men ser me paa heile til­været, sa vert det att ein rest av svartsyn som ikkje gjeng upp i det store allheimsreknestykket. Mange gjeng for­tapte, segjer Jesus. Ja, her syner seg ein myrk skugge i den ljose framtid, her lyt Preikaren ropa sitt faafengt! faafengt! inn i sjølve æva. Det er ei av dei gaator som Gud ikkje hev gjeve oss løysing paa her i denne heimen. Berre det segjer bibelen, at det ikkje er viljen til livet som er ulukka, men viljen til eit liv som er daude, av di det er skilt fraa Gud.

Preikaren talar gjenom alle tider, og naar folk vil høyra paa han, fører han livet inn i djupare spor. Gong paagong hev det synt seg at han er fyretalsmann for ei religiøs krisa..

Det viste seg med Leo Tolstoj. Daa han var 50 aar gamall, var han namngjeten diktar, rik adelsmann, luk­keleg familiefar. Men likevel fall det paa han ei botnelaus svartsyn paa livet. Alt var utan maal og meining totte han, faafengt! faafengt! So reint i ørvæna var han, at han heldt paa aa taka livet av seg. Men so dagast det til ei ny syn paa livet, og der hadde kristendomen fenge rom. Han gjekk yver fraa eit religionslaust liv til eit religiøst, um me enn lyt segja at hans religion ikkje var djup nok, men gøymde mykje falsk optimisme i seg.

Ein yvergang av same slag finn me hjaa vaar eigen diktar Arne Garborg. Han var livande med i den sterke radikale og optimistiske tanke-framstøyt i 1880-aari. Para­diset var ikkje lenger attanfor, men framanfor. Kristendomen var det ikkje lenger bruk for, manna-ætti skulde sjølv løysa dei store spursmaal. «Udenfor metafysiken gives der ingen haabløse spørsmaal», skriv han i 1888. «Lad vore bedste hoder studere arbeidets problem. Lad hele den oprykkende generations hjerte og og [sic] sind bøies hen imod det. Aldrig har det vel hændt paa denne jord, at slegten ikke har løst et spørsmaal som maatte løses». Det er ei merkeleg optimistisk tru paa framvokster i jordlivet.

Men i 1895 er det kome ei vending, daa skriv Garborg : «Jeg har brudt mit hoved i et fjerdedels aarhundrede, og er nu sikker paa at pessimismen har ret. - - - Intet system, ingen teori, ingen læresætning eller formel som søger en «mening i livet», kan bestaa. Den opløser sig ubarmhjertig i tomhet. - - - Tilværelsen er meningsløs. Vi udholder livets lidelser uden nogensomhelst fyldestgjørende grund.»

Men no hev me no ein gong livet, det stend der som eit postulat, «et postulat saa overlegent at det forsmaar at begrunde sig. Saa faar det indtil videre være det samme med begribelsen. Man faar acceptere livet som det «er», som postulat, d. v. s. man faar indrømme, at hvad vi her staar overfor, det er hverken mer eller mindre end mysteriet. Og mysteriet vil ikke begribes.»

Her hev me Preikaren upp att i ny tankebunad, og daa boki «Trætte mænd» kom ut, var det Preikaren i ny utgaava. Tru og viting gjeng kvar sin veg. «Troens vei: Fra klarhed til klarhed, fra lys til lys, fra salighed til salighed. Videns vei: Fra klarhed til klarhed, fra lys til lys, fra fortvilelse til fortvilelse». Preikaren: «Aukar du kunnskap, aukar du kvida».

For Garborg vart pessimismen yvergang til ei religiøs syn paa livet. Det er pessimismen som lyt riva upp tjeld­paalarne naar ein skal flytja til eit betre land i aandsheimen.

Eit anna upplag av Preikaren skreiv den danske diktaren Herman Bang. Det er sukkar som stig upp or boki «Rundt i Norge» 1892. Han stend paa Tullinløkka og høyrer paa talaren ved ein arbeidardemonstration. Det kling med ord som «fremtid», «ny tid» og «fremskridt».

«Og efterhaanden som jeg hørte, blev jeg betaget af en dyb sørgmodighed - en sørgmodighed som var uberet­tiget. Thi har ikke alle de ret, som vil vedligeholde vore illusioner?

Og dog - der er intet fremskridt.

Menneskenes lod er uforanderlig, og kun lidelsernes art er forskjellig - dens sum evigt den samme. Det er det eneste bevis paa den store retfærdighed - - 

Stil menneskenes sult, og du giver dem en ny sorg med den den sidste mundfuld brød. Lær dem at tænke, og du vil kun have lært dem at gjennemtænke lidelsen. Gjør dem rigere, og du vil alene have overbevist dem om at ingen kjøbte lykken.

Den rigeste jeg har kjendt, rig paa ungdom, talenter, penge, og hvad penge kan skjænke, svarede mig en gang - og var oprigtig - da jeg spurte ham om hans høieste ønske: - At dø - - - i en lykkelig time.

Hvorpaa raaber de som taler om fremtiden? Frihed? Vi eier den: Friheden til at dø. Lighed? Vi har den: Lighed i lidelsen. Broderskab? Det er allerede vort: Vi er brødre i den store uvidenhed.»

Det er ikkje sagt at alle som skriv nye upplag av Preikaren, er gudlege menner. Den som ikkje vil lesa Preikaren i bibelen, tvingar Gud til aa lesa i livet, og driv han til aa skriva sannings ord, med eller mot sin vilje.

Tidi kring 1890 var ei tid paa flytjing, og pessimismen heldt paa at riva upp tjeldpaalarne. Den svenske bokmannen  Ola Hansson gav slagordet, daa han skreiv «Reisen hjem». Ætti var paa heimreis, heim til seg sjølv, heim fraa den kalde øydemarki som darwinismen og brandes­ianismen hadde ført ut i. Men kva vart det til? Altfor lite. Nyromantikken drøymde, men fekk ikkje den daads­kraft som kunde skapa eit nytt liv.

Der sat Obstfelder og sturde av di han kjende seg paa «en feil klode». Der song Vilhelm Krag, snart i graat og snart i lystig «fandango». Men heile rørsla vart til det som Krag syng um so reint grøteleg saart:

            Der skreg en fugl over øde hav
            langt fra lande.
            Den skreg saa saart i den høstgraa dag,
            flagsed i brudte afmægtige slag,
            seiled paa sorte vinger
            bort over hav- - - -

Nyromantikken skreik ut sin angest, men naadde ikkje land. Sume fann seg eit optimistisk skjer som dei sette seg paa, andre flaksa vilt til dei sokk i kav.

Kva var i vegen? Eg er rædd at tidi ikkje hadde mod til aa høyra Preikaren til endes. Og fuglen vart ikkje smaalaaten nok til aa lata seg bera til lands paa sterkare vengjer.

Det var som heile tidi opna seg for kristendomen. Men so bøygde ho av og tok ikkje imot. Kvi høyrde ho ikkje mannjamt paa ein preikar som bispen Heuch med hans sterke kristendom? Daa hadde ho kanskje funne vegen heim.

Men sume av oss som livde daa, gløymer aldri den heimhugen som tidi vekte.

Liksom Preikaren tek til ords i tidarskifte i folkelivet, so talar han og serleg sterkt til visse tider i det einskilde mannaliv. Og kvar gong du høyrer han, er det merke paa at du skal djupare inn i deg sjølv.

I ungdomen kjem han til deg, naar draumen slær ut sine vengjer, naar lengtingi vaknar, og idealet vinkar langt burte. Daa kann det siga inn i sjæli ei unemnande sorg og ein endelaus saknad. Faafengt, faafengt! segjer Prei­karen til deg. Det store heng so høgt at du aldri kann naa det. I grunnen er det deg sjølv du ikkje kann naa, di eigi urolege sjæl.

Hev du vunne deg igjenom ungdomsdraumarne og lært aa hengja deg fast i idealet og lata det draga deg i sterkt manndomsarbeid, daa kjem det ein dag daa du stoggar og ser deg attende. Vinn eg noko med arbeidet mitt? nyttar det noko med alt strævet? Du hev set dine eigne aar auka, no stend du paa toppen, og du ser ungdom veksa upp etter deg. Dei skal upp i same kavet som du hev havt, og soleis ætt paa ætt. Faafengt, faafengt, kvisk­rar Preikaren daa til deg, er alt liv under soli. Daa spørst det um du hev eit liv yver soli aa halda deg fast i. Du hev bygt for mykje paa deg sjølv og paa jordlivs lukka. No lyt du djupare inn og høgre upp.

Olav den heilage fekk høyra Preikaren soleis. Fyrst i ungdomsaari daa hugen drog langt langt burt til Jorsalferd. Den hugen som Preikaren hadde sett i fart, fekk kallet tak i: Far heim til odelen din! Sidan i manndomsaari sat Olav gjerandslaus i Gardarike. Daa seig svartsyni yver han att. Faafengt, faafengt var arbeidet mitt. Kongen var ferdig her og kunde flytja. Men kvar? Kallet kom atter og ropa: Far heim til odelen din og døy! So fann Olav sitt Stiklestad, men just daa han miste livet, daa vann han det.

Preikaren kallar oss til aa liva og til aa døy, ikkje for løn, men etter idealet, etter Guds vilje. Og det høgste idealet fører ikkje til jordlivs lukka, men til Stiklestad.

Kulturen stig, verdi gjeng fram, livet letnar! ropar mange i vaare dagar. Men eg segjer med Preikaren: So lenge egoismen fær vera ubroten, gjeng ingen ting fram. Kulturen gler ikkje menneskja betre og ikkje lukkelegare. Tvertimot. Kulturen dyrkar egoismen, so han vert endaa fælare og fær fleire vaapn i hende. Det som Europa­kulturen i dag hev ført til, er ein krig som er større og fælare enn mannasoga fyrr hev set. Nei er det noko som mannaætti kjem til aa tyna seg med, so er det kulturen, liksom ein galen mann skjer seg i hel med rakekniven.

Aukar verkeleg aandsinnhaldet med den moderne kultur? Skriv vaare diktarar betre med sin staalpenn enn Shakespeare skreiv med sin fjørpenn? Diktaren Schiller var fatig og livde i tronge kaar. «No hev me i Tyskland ei rik «Schiller-Stiftung», men me hev ingen Schiller», sa ein tysk professor. Eg hev høyrt ein moderne tyskar ræsonnera soleis: Ei tenestgjenta som ikkje kann lesa, gjer sitt arbeid med gleda og søv godt um natti. Men ei som kann lesa, ligg halve natti og les daarlege romanar, so ho fær sitt eige aandsliv utskjemt og vert udugande til arbeid um dagen. Kva gagn hev so ho av si upplysning?

Det kann verkeleg leggja seg ei tung svartsyn yver oss, naar me ser kor upplysningi vert misbrukt til aa fylla hugen med skrap og inkjevetta, eller beint fram det som vondt er. Det er ingen ende paa all bokskrivingi, segjer Preikaren, og mykje gransking armar ut kroppen utan aa gjeva verkeleg aandsføda. Den som sjølv skriv bøker, lyt gong paa gong tenkja um ikkje hans bok kjem inn under den same domen.

Og kva nyttar det alt saman? Kven raader mest i bokheimen, i utnytting av naturkrafterne, i samferdsla, i handel, stutt sagt, i heile kulturlivet? Er det ikkje egoisten? Den djervaste egoisten fær den største vinning. Men vak­nar han ein dag og ser paa si store vinning, so vil han og segja med Preikaren: «Faafengt, faafengt! Alt saman er faafengt.»

Kanskje filosofen Hartmann hev rett i at heile kultur­livet hev den eine uppgaava: aa syna at egoismen er faa­fengd. Di meir du vinn, di mindre du finn.

Kor mykje kraft me øyder med aa jaga etter lukka! Og det som er so nyttelaust. Jag etter lukka i jordlivet er som aa ausa vatn i eit saald. Den tyske diktaren hev rett naar han segjer: «Dort wo du nicht bist, dort ist das Glück.»

            Lukka er der
            som du ikkje er.

Lukka vil ikkje lata seg jaga, ho vil koma sjølv, so ho kann fanga oss. I Guds kjærleik kjem lukka til oss fraa himmelen. Den som ikkje tek imot ho der, han finn henne aldri.

Men den som hev late seg finna av den store lukka fraa himmelen, han vil læra aa finna lukka i dei smaae ting under soli. Just for di han ikkje ventar nokor lukka i jordlivet, vert han dess meir takksam for dei solstraalar som kjem uventa.

Preikaren segjer at Gud hev lagt æva i mannsens hjarta, men han kjenner æva som ei uendeleg lengting som fær jordlivet til aa bleikna. Den kristne hev fenge æva inn i hjarta med Jesus Kristus, og han kjenner denne æva som ein rikdom so stor, at han og kann gylla det fatigaste jordlivet.

Den kristne er so rik, at han kann vera utan jordlivs gleda, men han kann og taka imot den gleda som Gud vil gjeva han. 

Den kristne er ikkje fullt ferdig med ein gong til aa skyna dette. Difor kann Preikaren i det gamle testamentet vera honom til hjelp, soleis som den gudlege bokmannen Matthias Claudius 1815 greider det ut: «Du ynskjer deg det eine og det andre, eit riddargods eller eit mahogni­bord, stort eller smaatt kann her koma ut paa eitt. No, du ynskjer deg eit mahogni-bord, fær ikkje sova for det, men tenkjer og let hugen leika: Aa! med det bordet vilde lukka flytja inn i huset mitt. Kjære deg! Salomo hadde berre mahogni-bord, og roskaap og kommodar og golv og tropper, alt var av mahogni. Men han segjer alt er faa­fengd. Alle dei vene mahogni-ting hjelpte inkje, kva vil so du med eit einaste mahogni-bord? Ver du glad med ditt bord av nate-tre eller fureved, og gjer deg ikkje livet surt». 

Ver glad med det Gud gjev deg, og um du inkje anna fær, so er hans naade nok aat deg.

Fær du noko tungt aa bera, so skal du tenkja: «Dette er mi byrd i livet. Hadde eg ikkje denne, so hadde eg ei onnor, kanskje ei endaa tyngre.» Aldri skal du misunna nokon som synest hava betre jordlivskaar enn du. I løynd kann han hava eitkvart aa bera paa, so han misunner deg.

            Alle ting har sin forgjængelig lykke,
            alle kan finde en sorg i sin barm.
            Tidt ere bryst under dyrebart smykke
            fulde af sorger og hemmelig harm.
            Alle har sit,
            stort eller lidt,
            himlen alene for sorgen er kvit.

Kva hev du aa bjoda fram, du jord liv, sidan du strævar so med aa vera aaleine um aa eiga oss? Du vekkjer voner i barmen vaar, men det du gjev, er vonbrot. Til slutt hev me ikkje anna att enn ein saar saknad.

Ver ikkje so kaut, men seg sanningi, at du er fatig. Legg ikkje skodd for augo paa oss naar me vil sjaa upp til ein høgre heim som kann gjeva oss det du ikkje eig!

Du stolte mannaætt, kva hev du aa rosa deg av? Du segjer du er so klok, klokare enn dyri. Men dyri brukar det vitet dei hev, du hev vit, men brukar det ikkje. Kven er daa klokast?

Du veit aa fanga fisk med agn paa kroken, men sjølv bit du paa ein krok med hildringar til agn. Di meir agnet blenkjer, og di mindre det er verdt, di meir renner du etter det.

Stundom lengtar du kanskje etter eit paradis. Men kva skal du med det? Du hev havt eit paradis, og det lagde du i øyde. Um du fekk eit nytt i morgon, so vilde du sjølv vera den fyrste til aa leggja det og i øyde. Du hev so mange hjelperaader, slike som storkrig og storstreik, so du kom ikkje til aa standa uppraadd.

Nei, mannaætt, so lenge du er den du er, kann du lata all von fara um eit paradis paa jordi. Din kultur minner altfor ofte um flaskebrot og feite matpapir i den fagre og fredelege skogen. Han skjemmer det som naturi kann hava i seg av paradis. Og den indre lukka, som skulde faa paradiset til aa smila, den eig du ikkje, og du fær ho aldri, minder du smaaminkar deg og søkjer ho der ho einast er aa finna.

Du gamle Preikar, eg lyder gjerne paa deg i stille timar. Du er ærleg, og du talar sant, du hev mod til aa segja heile sanningi um jordlivet. Du tek meg djupt i hjarta, ikkje berre med tankarne dine, men endaa meir med den underlege sjælesving som fær mine sjælestrengjer til aa tona med.

Eg er glad for at boki di kom inn i bibelen, for Gud hev anda paa deg daa du skreiv ho. Men endaa gladare er eg for at di bok er bundi saman med Jesu Kristi bok, det nye testamentet. Der finn eg det du ikkje kunde gjeva meg, men berre vekkja lengting etter.

Dei segjer du er ein preikar fraa gamle dagar. Men naar eg lyder paa deg, tykkjer eg du er ein som liver millom oss. Du hev so mykje av æva i deg at du aldri vert gamall. Du er Preikaren som alltid talar, so lenge dette faafengde jordlivet varer, og i himmelen vil du kan­skje faa til uppgaava aa minna oss um det livet som kvarv burt som ein draum.

Red.merk.:
I boka er framhevingar med sperra skrift. Her har vi nytta kursiv. 
 

Frå Peter Hognestad: Preikaren. Ei bok um bjartsyn og svartsyn paa livet. Kristiania: H. Aschehoug & Co. (W. Nygaard) 1915. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad