Karen

(Forteljing, 1886)

Av Mons Litleré
 
  
Ei forteljing frå Jylland
[Omsetjing frå Alexander Kielland]
 
 
Der var eingong ei gjente hjaa Krarup gjestgjevar, som heitte Karen.
      Ho var åleine um å lage maten og bera på bordet. For kona i huset foor mest jamt kringum og leitad etter nyklarne sine. Og der kom mange til Krarup gjestgjevar; - både folk frå grendi, som samlast, når det tok til å myrkna um haustkveldarne, og sat i stova og drakk kaffi soleis som vanlegt utan noko visst fyremål, og so ferdamenner, som kom inn trampande - blå og frosne, fyr å få noko å verma seg med, som kunde halda livet uppe til neste gjestgjevaren.
      Men Karen kunde greida det heile lell, ho, endå ho gjekk so stilt og aldri totte å ha det ansamt.
      Ho var grann og liti - berre ung, ålvorleg og fåmælt, so der var ingi moro ved henne fyr dei handelsreisande. Men skikkelege folk, som gjekk til gjestgjevaren fyr ålvor, og som sette pris på, at kaffien var ferdug med same, dei vilde ha han, og brennande heit og, dei heldt so mykje meir av Karen. Og når ho smaug seg fram millom gjesterne med brettet sitt, flutte dei tunge vadmålstropparne seg tilsides urimelegt snøgt. Der var gjort veg fyr henne, og samrøda sloknad fyr ein agneblink. Alle laut sjå etter henne, ho var so vakker.
      Augo hennar Karen var av dei store grå, som med eingong vise seg å sjå langt - langt fyrbi. Augnebrunerne var høgt bogne liksom i undring.
      Difyr trudde framande, at ho ikkje rett skynad, kva dei bad um. Men ho skynad godt og tok ikkje imist. Der var berre noko rart ved henne kor som er, - nett som ho såg langt frametter noko - elder lydde - elder bidde - elder drøymde.
      Vinden kom vestanfrå yver låge slettur. Han hadde veltat lange, tunge bylgjur frametter vesterhavet. Salt og våt af skom hadde han kastat seg innyver strandi. Men i dei høge klitter med det lange ålegraset hadde han vortet turr og full med sand og litt trøytt, so då han kom til Krarup gjestgjevar, var det nett somykje, at han kunde få upp dørerne til reisestallen.
      Men upp laut dei, og vinden fyllte det store romet og trengde seg inn gjenom kjøkendøri, som stod på glytt. Og tilslutt vart der eit sovoret trykk av luft, at dørerne i den andre enden av stallen sprang upp og. Og so foor vestanvinden med sjølvkjensle ende gjenom, svingande lykti, som hekk i taket, tog luva av stalldrengen og trillad henne ut i myrknet, bles åkledi framyver hovudet på hestarne, bles ei kvit høne ned av pinnen og upp i vasstampen. Og hanen sette i eit fælt skrål, og drengen bannad, og hønurne skreik, og i kjølen kovnad dei av røyk, og hestarne vart urolege og slo gneistar av steinarne. - Ænderne tildess, som so hadde trykt seg saman attmed eturne, fyr å vera dei fyrste til å tata kornet, som hestarne hadde letet ned, tok på å tandra, og vinden ylte gjenom med eit helvetes brot, tildess, der kom tvo menner, som sette rygg mot dørerne og klemde dei saaman, medan gneistarne flaug i skjegget frå dei store tobaks-pipurne deira.
      Etter desse storverk kastad vinden seg ned i lyngen, sprang attmed dei djupe veitarne og tok eit skikkelegt tak i postvogni, som han råkad ei halv mil frå gjestgjevaren.
      "Det var då fann til jag, han jamt skal ha fyr å koma til Krarup," - mumlad Anders postkar og slo ein smell yver dei sveitte hestarne.
      For det var visst tjugande gongen, at postføraren hadde letet vindaugat ganga ned, fyr å ropa eit elder anna upp til han. Fyrst var det eit venskipelegt tilbod um kaffi hjå Krarup. Men etter kvart vart det tunnare med venskipelegheiti, og vindaugat foor ned med ein smell, og ut kom der nokre stutte settningar både yver hest og køyrar, som Anders iminsto slett ikkje kunde vera tent med å høyra.
      Men medan strauk vinden lågt fram med jordi og sukkad so langt og rart i dei turre lyngbuskurne. Det var fullmåne, men tett yverskyat, so der berre låg noko kvitsamt, dimt yver notti.
      Attanfyr gjestgjevaren låg torvmyri myrk med svarte torvskurar og djupe, fårlege hol. Og inn millom lyngtuvurne svingad der seg ei stripe med gras, nett som det skulde vera ein veg. Men det var ingen veg, for ho stansad ende i trommi av ei torvgrav, som var større og djupare enn dei andre.
      Men i grasstripa låg reven radt flat og lurad, og "haren hoppad på lette fot yver lyngen."
      Det var lett fyr reven å rekna ut, at haren ikkje vilde springa langt ikring no so seint på kvelden. Han rette varlegt det kvasse trynet sitt upp og gjorde eit yverslag. Og medan han luskad attende fylgjande undan vinden fyr å finna ein god stad, korfrå han kunde sjå, kvar haren vilde leggja seg ned, tenkte han med sjølvkjensle på, korleis revarne jamt vart klokare og hararne jamt tosknare og tosknare.
      Inne hjå gjestgjevaren var der svært ansamt, for eit par handelsreisande hadde tingat haresteik. Desutan var Krarup på ein auksjon i Thisted, og kona var aldri van med å stella anna enn i kjøken. Men no råkad det seg so uheppe, at sakføraren skulde finna mannen sjølv, og då han ikkje var heime, laut kona taka mot ein lag [sic] utgreinad og eit svært viktugt brev, som reint gjorde henne øri.
      Attmed omnen stod ein framande mann i oljebunad og ventad på ei flaske sodavatn. Tvo fiskehandlarar hadde tri gonger tingat konjak attåt kaffien. Gjestgjevardrengen stod med ei tom lykt og bidde på eit talgljos og ein lang, turr bonde fylgde Karen mest rædd med augo. Han skulde ha 63 øyro att på ei krune.
      Men Karen gjekk att og fram, som inkje skulde vera. Ein kunde mest tru, at ho ikkje kunde halda greida på alt dette. Dei store augo hennar og dei undarlege augnebruni var liksom spente etter noko. Det vesle hovudet heldt ho stivt og stilt - som fyr ikkje å missa fatningi i alt det, ho hadde å tenkja på. Den blå stakken hennar var vorten vel trang, so halslinningen skar seg litt inn og gjorde ei liti rukke i hudi under nakken.
      "Desse Aggergjentur er so kvite i hudi," sa den eine fiskehandlaren. Dei var unge menner og talad um Karen som skynarar.
      Burtmed vindaugat var det ein mann, som såg på klokka og sa: "Posten kjem tidlegt ikveld".
      Det ramlad på steinhellurne utanfyr. Dørerne til reisestallen vart uppslegne og vinden ruskad gjenom, so det rauk ut or omnarne.
      Karen smaug uti kjølen, med same stovedøri vart uppleeti. Postføraren steig inn og helsad godkveld.
      Det var ein høg, fager mann med myrke augo, svart krullat skjegg og eit lite krullat hovud. Den lange, rike kappen av det væne tyet frå danskekongen var pyntat med ein breid krage av krullat hundeskinn og rakk ut yver herdarne.
      Alt det sparsame ljoset frå dei tvo parafinlampurne, som hekk yver bordet, syntest å kasta seg forelskat yver den raude liten, som stakk somykje av mot alt det grå og svarte, der var i romet. Og den høge skapnaden med det vesle krullad hovudet, den breide kragen og dei lange raude follur vart - då han gjekk gjenom den låge, røykutte stova - til eit bisn av vænbik og ovbunad.
      Karen kom snøgt inn frå fjøsen med brettet sitt. Ho bøygde hovudet, so ein ikkje kunde sjå andlitet, medan ho skundad seg frå den eine til den andre.
      Haresteiki sette no [sic] midt framfyr dei tvo fiskehandlaranne og bringad ei flaske sodavatn til dei tvo handelsreisande, som sat i stova innanfyr. Etter det gav ho den sutefulle bonden eit talgljos, og medan ho smatt utatt, stakk ho 63 øyro i handi på den framande med omnen.
      Kona åt gjestgjevaren var radt vonlaus. Ho hadde utan å venta det funnet nyklarne, men med same mist brevet til sakføraren, og no stod heile stova i ei røre. Ingen hadde fenget det, dei skulde ha, alle ropad i munnen på kvarandre, dei handelsreisande ringde i einingi med bordklokka, fiskehandlaranne lo segmest skamferte av haren, som låg og skrevad på fatet framfyr dei. Men den sutefulle pikkad kona på herdi med talgljoset sitt, han var so sinnad som ein turk. Og i all denne vonlause røra var Karen radt burtkomi. - -
      - Anders postkar sat på bukken. Gjestgjevardrengen stod ferdug til å lata upp dørerne. Dei tvo ferdamennerne inne i kjerra vart utolmoduge, hestarne og - endå dei ikkje hadde noko å gleda seg til, og vinden ruskad og ylte gjenom stallen.
      Endeleg kom postføraren, som dei bidde på. Han bar den store kappen sin på armen, då han steig burtåt kjerra og gjorde ei liti orsaking, fyrdi dei hadde ventad. Lykti skein i andlitet hans. Han såg ut til å vera svært varm, og det sa han og med ein smil, medan han trekte kappen på seg og steig upp hjå kusken.
      Dørerne gjekk upp og postkjerra ramlad avstad. Anders leet hestarne ganga sagte, no hadde det ingi hast meir. Ender og då skjeglad han burt til postføraren ved sida. Han sat endå og smilad framfyr seg og leet vinden ruska i håret sit.
      Anders postkar smilad og på si vis. Han tok til å skyna. - -
      Vinden fylgde kjerra til vegen krøkte, kastad seg so innyver sletta att og ylte og sukkad so langt og rart i dei turre lyngbuskerne. Reven låg på same staden sin, alt var på det nettaste utreknat. Haren måtte snart vera der.
      Inne i stova var Karen endeleg komi framatt, og det tok til å stilna etter kvart. Den sutefulle bonden vart kvitt talgljoset og fekk sine 13 øyro, og dei handelsreisande kastad seg yver steiki.
      Kona sutrad litt. Men ho skjende aldri på Karen. Det var ikkje det menneskje i verdi, som kunde gjera det.
      Still og utan å forhasta seg gjekk ho som vanlegt, og den fredelege hugnaden, som fylgde henne jamt, breidde seg yver den lune, halvmyrke stova. Men dei tvo fiskehandlaranne, som hadde fenget både ein og tvo konjakar til kaffien, var radt hugtekne av henne. Ho hadde fenget lit i kjakarne og eit lite halvgøymt glimt av ein smil, og når ho berre ein gong lyftad augo, foor det gjenom heile kroppen deira.
      Men då ho kjende, at augo deira fylgde henne, gjekk ho inn i stova, der dei handelsreisande sat, og blenkte nokre theskeider.
       "La du merkje til postføraren?" - spurde den eine av dei reisande.
       "Nei - eg såg berre eit glimt av han. Han gjekk visst utatt strakst", svarad den andre med munnen full av mat.
      "Satan til fager fyr! Eg hev somen dansat i brudlaupet hans."
      "So - er han gift?"
      "Javisst! - kona hans bur i Limvik. Dei hev visst tvau born. Ho var dotter til gjestgjevaren i Ulstrup, og eg kom der til nett brudlaupsafta. Det var ei lystug nott - kann du tru!"
      Karen slepte theskeiderne og gjekk ut. Ho høyrde ikkje, kva dei ropad til henne i stova. Ho gjekk yver tunet til kammerset sitt, stengde døri og byrjad halvt i ørsle å leggja sengkledi tilrettes.
      Augo henner stod stive i myrknet, ho tok seg fyr hovudet, ho tok seg fyr brjostet, - ho stunde, ho skynad ikkje, - ho skynad slett ikkje. -
      Men då ho høyrde kona ropa so ankelegt: "Karen - vesle Karen!" - då foor ho upp, ut or tunet, attum husi, ut - ut på heidi.
      I halvljoset svingad den vesle grasstripa seg millom lyngen, nett som det skulde vera ein veg. Men det var ingen veg, ingen måtte tru, det var nokon veg, fyr ho stansad ende i kanten av torvgravi.
      Haren skvatt upp. Han hadde høyrt ein skvall. Han foor avstad, nett som han var galen, i lange byks, stundom ihoptrekt med føterne innunder seg og kroken rygg og stundom utstrekt, utrulegt langt - som eit fljugande trekspel - bykste han avstad yver lyngen.
      Reven stakk trynet sitt upp og stirad forbinad etter haren. Han hadde ikkje høyrd nokon svall. For han var komen luskande på botnen av ei djup veit, og då han med seg sjølv ikkje visste noko lyte, kunde han ikkje skyna seg på haren.
      Lenge stod han der med hovudet uppe, bakkroppen nede og den store lodne halen sin gøymd i lyngen. Han tok til å tenkja yver, um det var hararne, som vart klokare og revarne tosknarne.
      Men då vestanvinden hadde sprunget eit langt stykkje, vart han til nordanvind, sidan til austanvind, so til sunnanvind og tilslutt kom han att yver havet som vestanvind, kastade seg inn i klitten og sukkad so langt og rart i dei turre lyngbuskurne.
      Då manglad der tvo undarlege grå augo hjå gjestgjevaren og ein blå stakk, som var vorten væl trang. Og kona hans Krarup gnålte meir enn nokonsinne. Ho kunde ikkje skyna det, - ingen kunde skyna det, - Anders postkar undanteken - og ein til. -
      - Men når gamle folk vilde gjeva ungdomen eit rett ålvorlegt varsel, byrjad dei soleis: "Der var eingong ei gjente hjå Krarup gjestgjevar, som heitte Karen." -
 
 

Frå Forteljingar. Umskrevne og utjevne på nynorsk av Mons Litleré. Utjeven av
Norskmålets bokhandel, Naustdal i Sunnfjord, Stavanger: Waisenhusets bogtrykkeri
1886. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad.